Nikola Kusovac
AUTENTIČNO

Deleći sudbinu velikih i korenitih, suštinski važnih, promena ljudske svesti do kojih je po pravilu dolazilo, kao što i sada dolazi, u vreme krize široko prihvaćenih, dugim trajanjem degenerisanih i potrošenih duhovnih vrednosti, ni hrišćanstvo nije dočekano dobrodošlicom. Ustaljeni i dugim trajanjem poljuljani sistemi vrednosti vladajućih naroda i klasa, očito suočeni sa naraslim unutrašnjim protivurečnostima, agresivno su se odnosili prema nosiocima novih ideja i shvatanja. Zato su prvi apostolski ostrašćeni i u veri nepoklobljivi sledbenici Hristovog učenja, bili nemilosrdno proganjani od nosilaca vlasti. Bivali su saterani pod zemlju i prinuđeni da u mraku pećina i katakombi, daleko od očiju progonitelja, kao i na progoniteljima nečitljivom jeziku simbola, propovedaju novu veru i nauku, nov moral i nove ideje. Zato im je dečije naivna i neposredna iskrenost izražavanja, na čijim se svojstvima temelji sakralni jezik ranohrišćanske umetnosti, u svakom pogledu odgovarala. Bio je to u stvari čin monaškog poricanja telesnog i mimetičkog koje se prethodno, u umetnosti starih Helena i Rimljana, pre svega u njihovoj skulpturi, uobličilo do krajnjih granica čulnosti. Uostalom, bio je to najbolji način iskrenog odricanja od ovozemaljskog i prolaznog zarad nebeskog i večnog.

Do izvesnih promena bića evropske umetnosti došlo je krajem XI veka, u vreme kada su se razlike unutar hrišćanske crkve, između njenog zapadnog i istočnog krila, počele sve više da polarizuju. Jer, sve dok je jako i suštinom srodno monaštvo oba krila hrišćanske crkve određivalo sadržaj sakralne umetnosti, formalne razlike nisu bile velike. Međutim, od početka XIII veka zapaža se sve očitija i oštrija podela između baštinika religiozno teoloških i svetovno filozofskih stavova, tada već sasvim podeljene hrišćanske crkve. Zapadne koja je kroz ideje humanizma i renesanse u žižu svojih ineresovanja postavila čoveka i Istočne, ortodoksne do isključivosti, koja je zahvaljujući žilavoj dogmi uspevala da očuva monaško sakralnu suštinu i veliku tajnu stvaranja utemeljenu na duhovnim vrednostima.

U svetlosti tako određenog bića evropske umetnosti, čija se priroda može razumeti i objašnjavati kroz odnos ikone prema slici, razvijalo se i srpsko likovno stvaralaštvo. Ono je bilo, naravno, logična posledica važnih zbivanja koja tvore istoriju srpskog naroda od njegovog pada pod osmanlijsku vlast, čija se osvajačka politika zasnivala na iskustvu da narod bez države, prosvete  i kulture predstavlja masu – raju, s tom svešću da raja, kako to tumači Milan Kašanin, ne pravi istoriju nego joj služi. Zbog toga je srpski narod, koji se od sredine XV veka najvećim delom našao u granicama Otomanske imperije, ostao bez elementarnih prosvetnih i kulturnih institucija. Ostala mu je tek poharana i svakojakim terorom zastrašivana crkva, kao jedini nosilac pismenosti, čuvar nacionalnih vrednosti, tradicije i umetničke baštine.

Tak kada su na Akademiju likovnih umetnosti u Beču stupili prvi srpski mladići, grafičari slikari, što se zbilo oko sredine XVIII veka, počelo je oprezno ali nezadrživo približavanje srpskog likovnog stvaralaštva tekućoj evropskoj umetnosti. Tako su neumitno slikari i njihove slike potiskivali zografe i njihov tradicionalno shvaćen ikonopis i živopis, što znači da se srpsko likovno stvaralašvto, lišeno sopstevnih škola, sve više uklapalo u tokove akteulenih evropskih umetničkih zbivanja.

Tek kada je početkom XIX veka srpska likovna umetnost u celosti postala zavisna od prilika i uticaja Evrope, uglavnom kao njen provincijski izdanak, neminovno se moralo postaviti izuzetno važno pitanje korena i samobitnosti. Nažalost, to pitanje se postavilo u formi dostojnoj pažnje pre nego što su kod Srba osnovane prve umetničke škole. Tako presudnu ulogu u pokretanju ovog važnog pitanja nisu odigrali umetnici već dvojica dobrih poznavalaca srpskih srednjovekovnih starina, čuvar Narodnog muzeja, arhitekta i arheolog Mihailo Valtrović i arhitekta Dragutin Milutinović, sin znamenitog Sime Milutinovića Sarajlije. Trezveno procenjujući razvoj prilika oni su bolje od drugih znali da se prilagode zahtevima mlade srpske države i njenim društvenim potrebama. Polazeći od uverenja da umetnost jednog naroda mora da odražava njegovo biće, ostvarenje takvog cilja uslovili su dobrim poznavanjem nacionalnog duhovnog i materijalnog nasleđa, a tek potom njegovom odgovarajućom nadgradnjom. Zato su se na udaru njihove kritike s pravom našli oni srpski umetnici, u prvom redu živopisci i arhitekte, koji su slepo pristajali na forme i formule naučene, više ili manje dobro, na raznim evropskim umetničkim akademijama i školama. U nepoštednoj polemici koja je tada izbila između slikara Stevana Todorovića i njegovog pristalice Đorđa Maletića, s jedne, a takođe slikara Đorđa Krstića i Mihaila Valtrovića, s druge strane, u centru pažnje našlo se pitanje pravoslavlja u srpskom živopisu. Bio je to prvi slučaj u istoriji umetnosti srpskog naroda da se stručno, teorijski utemeljeno i sa pozicija formiranih estetičkih stavova raspravljaju pitanja u čijim su odgovorima, uz verske, sadržane i bitne tipološke odrednice nacionalnog stila. Mada se spor formalno vodio oko ikonografije, ipak se u biti raspravljalo o mnogo važnijem problemu, o vaspostavljanju nacionalnog izraza u slikarstvu i umetnosti. Taj problem je potom, tokom HH veka, povremeno i različitim intenzitetom, zaokupljao pažnju likovnih umetnika i teoretičara umetnosti u Srbiji. Nuđena su razna rešenja i davani različiti odgovori, ali bez opšte prihvaćenih i šire priznatih rezultata. Zbog toga se i sada, na početku trećeg milenijuma, nepotrebno žestoko, ljutito i netrpeljivo, u likovnom stvaralaštvu Srbije sučeljavaju tradicionalisti i modernisti, nacionalisti i mondijalisti, oni koji veruju da su koreni važniji od krošnje. Naravno, dilema je lažna, ispolitizovana i nametnuta spolja, od strane onih silnika koji se ponašaju po znanom pravilu: podeli pa vladaj! Zaboravlja se, pri tome, istorijsko iskustvo Srba i zanemaruje činjenica da pravoslavno ortodoksni duh i svetosavski nauk ne isključuju sliku zarad ikone, da poštovanje tradicije ne zahteva odricanje od savremenog izraza, da lično ne potire opšte, kao i da univerzalno podrazumeva istinski vredno nacionalno. Jer da nije upravo tako, sada se ne bi mogla ni razumeti, niti objasniti, pojava i delovanje takvih stvaralačkih ličnosti u savremenoj srpskoj umetnosti kakavu predstavlja, na primer, Jugoslav Ocokoljić, konzervator i restaurator, slikar i ikonopisac, teoretičar i mislilac koji je spoznao i delom, praktično i teorijski, potkrepio ono zapažanje Slobodana Mileusnića koje glasi: „Njegova je slika ikona, a ikona slika”.

Naravno, većina onih  koji su pisali o stvaralaštvu Jugoslava Ocokljića zapazila je i isticala kao vrlinu njegovu spremnost i sposobnost da gradi aktivan odnos između ikone i slike na način, kako to  zapaža Vladeta Jerotić kada piše da je organsko u životu prožeto duhovnošću, a duhovno organskim. Tako i Dušan Pajin uočava 2004. da su njegove „ ... slike rađene u duhu pravoslavne tradicije i na pravoslavne teme”, odnosno da su „ ... obogaćene jednim ličnim izrazom i iskustvima svremene umetnosti, posebno naše moderne i posmoderne.” U tom pogledu još su bliža suštini Ocokoljićevog dela i delovanja, kao  celine, viđenja i tumačenja đakona Nenada Ilića. Po njemu Ocokoljić „ ... dijalog počinje na mestu gde su se ikona i slikarstvo razdvojili”, tačnije, da on  taj dijalog  uspostavlja  na mestu gde je pre više od pola milenijuma bio prekinut. Očito zbog toga se u njegovom slikarskom opusu, u složenom ikonografskom sloju, prepoznaje dobro poznavanje tajni sakralonog jezika simbola određenih duhom pravoslavlja, kao što se očituje i snažan uticaj ranorenesansnog slikarstva oličenog u stvaralaštvu majstora poput Đota, Antonija Pizanela, Mazolina, Mazača, Paola Učela, Fra Anđelika, ali i Luke Kranaha, Alberhta Direra, Hansa Holbajna itd. 

Što se tiče, pak, Jugoslava Ocokoljića kao ikonopisca lucidna zapažanja čitamo u tekstu Milete Prodanovića koji neubičajene spojeve vizuelnog i narativnog, likovnog i ikonografskog, u njegovom stvaralaštvu doživljava kao „učenu provokaciju” u čijem „ ...  korenu ne stoji želja za revizijom tradicije, već (...) pre pokušaj da se ona sagleda iz drugog ugla, sa mesta na kojem se mešaju uticaji i na kojem je misao, po prirodi stvari, još od časa kada su Južni Sloveni primili hrišćanstvo, upućena na sinteze koje su na drugim prostorima teže dostižne”.

Pošto Ocokoljić nije duhom lenji kopista nego je, naprotiv, radoznala i u samu suštinu problema upućena stvaralačka ličnost, rezultati do kojih je došao, u prvom redu kao ikonopisac, predstavljaju samo jezgro vrednosti srpske savremene likovne umetnosti. Zapravo, jezgro onih najtrajnijih vrednosti koje predstavljaju sintezu estetičkih ideja i shvatanja što su, doista, teško dostižne na drugim prostorima, u drugim sredinam i narodima. Zahvaljujući tome njegovo delo u celini ispunjava uslov, što ga je Rasko Petrović imao na umu kada je upozoravao da, ako hoćemo u svet i Evropu, moramo dobro da naučimo jezike, ali da to ne znači ništa ako te jezike i njihove kulture, kojima stremimo, na obogatimo nečim što je naše i autentično. A, tačno to što Ocokoljić radi kao ikonopisac i slikar nosi pečat pune stvaralačke autentičnosti, one osebujne vrednosti koja mu u istoriji savremene srpske umetnosti određuje trajno i zapaženo mesto. Utoliko značajnije što se javlja u smutno vreme, kada vrednosti određuju  novi umetnički žreci koje je petooktobarsko paljenje i pljačkanje Narodne skupštine izbacilo na površinu i dalo im pravo da prosuđuju šta je napredno a šta nazadno, šta je aktuelno a šta konzervativno.

U našoj tužnoj svakodnevici opstaju, traju i ne posustaju da delaju umetnici čije se stvaralaštvo hrani sopstvenim sokovima, koje se čvrsto oslanja na sopstvene vrednosti i vrednosti sopstvenog nasleđa, ne dozvoljavajući tako da iščili duh modernog tradicionalizma. Ovaj duh su pre više od pola veka u srpskom slikarstvu oteleotvorili Lazar Vozarević i njegov imenjak Vujaklija, zatim Aleksandar Tomašević, Miodrag B. Protić ili Bogić Risimović Risim, a dalje uspešno nastavili da nadgrađuju umetnici poput Jugoslava Ocokoljića.


Vladeta JEROTIĆ, Prof. Akademik
O slikama ikonama Jugoslava Ocokoljića

Slike-ikone iz religioznog spektra stvaranja Jugoslava Ocokoljića na više načina obogaćuju i oblagorodjuju pažljivog posmatrača ovih slika. Jedna alhemijska izreka veli : “Liber librum aperit” (knjiga knjigu otvara). Ova bi se izreka mogla primeniti na slike Jugoslava Ocokoljića, pa reći slika sliku otvara. Dublje dodirnut hrišcanskom pravoslavnom religijom, ponet doživljajem pojedinih jevandjeljskih scena iz života Isusa Hrista, a ovaj doživljaj oplemenjen umnim razmišljanjem i pouzdanim znanjem tehničkog uobličavanja slike, Jugoslav Ocokoljić je usred pravoslavne alhemije. Kakve veze ima pravoslavlje sa alhemijom ? Da podsetimo, alhemija je veština transmutacije metala u zlato. Zlato je besmrtnost, kažu još vedski tekstovi. Istinskog preobražaja neplemenitih čovekovih svojstava (metala ) u zlato besmrtnosti nema bez pomoći i prisustva Duha, u hrišćanstvu Duha Svetoga, Trećeg Lica Svete Trojce.

Jugoslav Ocokoljić u tridesetgodišnjem radu na svojim slikama-ikonama u neprestanom je naponu-podvigu preobraženja (podvig, podvižništvo-od slovenskog glagola podvizatsja-znači ići napred, ali i naviše). Na gotovo svim njegovim ikonama, iz poslednjeg njegovog perioda, delom originalnog stvaranja u godini 2002, nalazimo tragove preobraženja i onda kada on ne slika jevandjeljsku scenu Preobraženja. Organska živa bića na slikama Jugoslava Ocokoljica, kao što su zmaj, kornjača, čaplja, riba, morski konjic, kameleon, školjka uvek stoje uz lik Isusa Hrista i svetitelja i kao da su na putu preobraženja podstiču čoveka na preobražaj. Organsko je u svem životu prožeto duhovnošcu, a duhovno organskim. Svako živo biće, od čudesne školjke koja proizvede skriveni biser tek kada je ranjena, do vertikalno plovećeg čovečuljka – morskog konjica, Hristove Ribe u čiju srž prodire pogled Dostojevskog ( na slici “F. M. D.” ), otkrivamo tajnu mikrokosmosa u makrokosmosu.

U središtu ove tajne na svim ili većini slika – ikona Jugoslava Ocokoljića, nalazimo lik Bogočoveka Isusa Hrista. Uvek drukčijeg izraza lica (pravo malo čudo slikarskog umeća Jugoslava Ocokoljića!), ali uvek božanskog i ljudskog, Isus Hristos je zapravo Onaj koji preobražava: biljke i životinje, muškarce i žene, čitavu prirodu, i božansku i ljudsku, prevodeći je u natprirodu.

Bog se ne može naslikati, ali ni Ime Njegovo izgovoriti bez unutrašnjeg “straha i drhtanja“. Ikone – slike Jugoslava Ocokoljića izazivaju u gledaocu unutrašnje podrhtavanje koje ga tera da ih duže i sve duže gleda, ne bi li pokrenule u njemu ono najlepše: potrebu i želju za preobražajem. Ova je istina onda na delu kada pažljiv posmatrač ovih slika pokrene u sebi samom proces preobražaja, tako da dovede do svesti, prepuštanjem slobodnim asocijacijama, mnoštvo, do toga procesa zakopanog, potisnutog, zaboravljenog u sebi. Tako u čoveku započinje spirala oboženja.

Ocokoljićeve Ikone- slike, neke od njih mala remek dela, doživljene i osvešćene najpre u stvaraoca, nude posmatraču idealnu priliku da i sam u sebi pokrene točak, a onda i spiralu – preobražaja.U takvom jednom slučaju, ostaćemo trajno zahvalni Jugoslavu Ocokoljiću što je svojim stvaralaštvom na hrišcanske teme, pokrenuo u nama cežnju i potrebu za preobražajem;a svaki proces preobražavanja, u malome je, i proces stvaranja.

Ne moramo pri tome biti ni slikari ni pesnici, uvek postajemo stvaraoci – i u svakodnevnom životu smo onda takvi – kada u sebi zahvaljujući istinskom stvaraocu koji je pored nas, sagledamo arhetipsko religiozno, a ono je za svakog hrišcanina lik i prisustvo Raspetog i Vaskrslog Isusa Hrista.

Mati Božija, pentiptih, jajčana tempera, 45 x 86 cm, 2001. godina


Mr. Slobodan Mileusnić, upravnik Muzeja Srpske Pravoslavne Crkve
PREOBRAŽAJI-ČITANJE SLIKA

U Konaku kneginje Ljubice u Beogradu otvorena je 24. oktobra 2002-godine izložba slika-ikona pod nazivom “Preobražaji-čitanje slika”, Jugoslava Ocokoljića.Ovaj beogradski slikar ikonopisac već više od dve decenije predano se bavi ikonoispitivanjem i traženjem novog u starom. Svaka od njegovih izložbi - do sada je imao 14 - bila je korak ka novom, ali smišljenom. Ovu izložbu čini 26 slika-ikona nastalih tokom poslednje godine. Pred brojnom beogradskom publikom, uglavnom slikarima i ljudima koji prate likovne tokove kod Srba, o slikarskim ostvarenjima Jugoslava Ocokoljića govorili su, a potom izložbu otvorili, mr. Slobodan Mileusnić, upravnik Muzeja Srpske crkve i Dušan Milovanović, viši kustos Muzeja Primenjenih umetnosti u Beogradu.

Jugoslav Ocokoljić pripada maloj skupini slikara-ikonopisaca koji su u svom ikonopisačkom hodu išli smerno, koristeći iskustva hrišcanskog (pravoslavnog) umetničkog nasledja. Ono što je takodje bitno, on uporedo slika i čita, odnosno proučava Sveto pismo i svtootačku literaturu, kao i štiva koja govore o umetnosti i likovnoj veštini. Taj postupni put za njega je bilo vreme sazrevanja i sozercavanja, a pročitavanje bogougodnih dela novo saznanje da postojeće iskustvo umnoži i likovno obogati. To je uslovilo da Ocokoljić postane jedan od malobrojnih ikono(slikara) koji ima svoj prepoznatljiv likovni izraz. Dakle, njegovo ulaženje u svet ikonoslikanja, uporedo je bilo i ikonoistraživanje i što je posebno važno, ikonopoštovanje

Pored bogoslovskog poimanja ikone kao duhovnog sadržaja i sredstva za molitvenu komunikaciju, što je za primenu ikone osnovno, Jugoslav Ocokoljić doživljava ikonoslikarstvo i kao umetničku radoznalost i to u najboljem smislu. Njegova slika je ikona, a ikona slika. Ikona nas gleda, a mi sliku posmatramo. Na njegovim slikarskim ostvarenjima ta dvostrana uloga je moguća. Crkveno slikarstvo, a to se uostalom odnosi i na sveukupno religiozno stvaralaštvo, jeste na izvestan način i duhovna refleksija vremena. Kakvi smo mi takva nam je i duhovnost i umetnost uopšte.

Pravi ikonoslikar (ili umetnik uopšte) jeste tek onda kada ima svoj karakterističan slikarski jezik koji je prepoznatljiv po sadržaju, boji, izrazu, odnosno kada se može okarakterisati kao delo zasnovano na molitvenoj smernosti i slikarskoj zrelosti. Sve to, potom, dolazi pod lupu duhovnog doživljaja i estetskog vrednovanja (...). Ono što je još karakteristično i prepoznatljivo za ikono(slikanje) Jugoslava Ocokoljića jeste njegovo doslikavanje i vezivanje ikono-predstave sa nečim tvarnim ili stvarnim. To prožimanje stvarnog i mogućeg jeste korak dalje u ikonopisanju i likovnom stvaralaštvu. U pozadini ili u kraju ikone naznačene su konture nekoga i nečega, a što je opet u smislenoj vezi sa predstavljenim.

Snagom Ljubavi, predanošcu pravoslavnoj Veri i Svetosavskoj tradiciji Jugoslav Ocokoljić je uspeo da dodje do ikonoslikarske zrelosti i umetničke zavidnosti. Sveti Jovan Damaskin, jedan od najvećih crkvenih učitelja, čija je teologija ikona uveliko doprinela da se ikona uzdigne na najviši pijedastal, rekao je i ovo: “Pokaži mi svoju ikonu, pa ću znati kakav si vernik”.
Jugoslav Ocokoljić to i čini.
(Objavljeno u novinama Srpske Patrijaršije “Pravoslavlje” br. 856. 15, novembar 2002.g)